Jak czytać antyczne świątynie?

Zwiedzając świat bardzo często spotykamy się z reliktami przeszłości, które świadczą o dawnych kulturach i cywilizacjach. Jednym z najpopularniejszych i najbardziej spektakularnych śladów archeologicznych są świątynie. Mają one odpowiednią formę, elementy i porządek architektoniczny. W tym poście chcielibyśmy pomóc Wam czytać antyczne świątynie, tak aby każdy z Was wiedział co ogląda i jak to mogło wyglądać w przeszłości.
 
W starożytności świątynie były podzielone na typy (o których poniżej) oraz na porządki architektoniczne. Ten istotny element budowli antycznych nadawał wyglądu, charakteru konstrukcji, podkreślał jej masywność lub strzelistość. Porządki architektoniczne były również popularne w odpowiednim przedziale czasowym.
Świątynia Zeusa Olimpijskiego w Atenach

Porządki architektoniczne

 
Dorycki porządek architektoniczny jest najstarszym ze wszystkich. Nazwa pochodzi od plemion Dorów zamieszkujących terytorium współczesnej Grecji już w 2. tysiącleciu przed Chrystusem. Jego forma jest powiązana z wcześniejszymi, drewnianymi konstrukcjami, które były popularne w świecie egejskim (grecka epoka brązu, słynąca m.in. z pałaców na Krecie – Knossos i Mykeny).
 
Kolumny porządku doryckiego charakteryzują się masywnością, surowością i monumentalizmem. Kolumny w tym stylu nie posiadały bazy (czyli podstawy) i stały na najwyższym stopniu podstawy świątyni (krepidomy; stylobatu). Charakterystycznymi elementem kolumn doryckich są:
 
– obecność entasis, czyli lekkiego wybrzuszenia w środkowej części kolumny. Miało to usunąć optyczne wrażenie wklęsłości i przechylania się kolumn,
– trzon kolumny posiadał 16-20 kanelur, czyli ostrych żłobień,
– głowica była bardzo prosta, ma kształt spłaszczonej poduszki (echinus),
– tryglif (czyli prostokątna płyta ze zdobieniami, pełniąca funkcje dekoracyjne) znajdowała się zawsze nad kolumną i w skrajnej części fryzu. Tryglify były umieszczane pomiędzy metopami, czyli przestrzeniami gdzie umieszczano reliefy (płaskorzeźby).
Świątynia Posejdona na Sunionie
Joński porządek architektoniczny jest widoczny w dwóch formach związanych z miejscem budowy świątyń. Formę attycką znajdziemy w na terenach Grecji i w południowych Włoszech. Druga forma – małoazjatycka (wcześniejsza) powstała na terenie Azji Mniejszej, czyli tereny współczesnej Turcji, w VII i VI w. p.n.e. 
 
W stylu jońskim kolumny są smuklejsze i wydają się lżejsze, dodatkowo są bogatsze w zdobienia w podrównaniu z porządkiem doryckim. Kolumny jońskie w przeciwieństwie do doryckich egzemplarzy posiadały bazę, czyli to na czym kolumna stoi. Baza (podstawa kolumny) jest jednym z najważniejszych elementów stylu jońskiego, składa się z dwóch wałków jednego wypukłego (torus), a drugiego wklęsłego (trochilus). W dwóch wspomnianych wyżej wariantach to właśnie baza była ważnym elementem wyróżniającym styl attycki i małoazjatycki.
 
Dodatkowo będąc na stanowisku archeologicznym zwróćcie uwagę na następujące elementy:
– głowica jest przyozdobiona wolutami; co ciekawe miały one reprezentować bycze rogi, choć osobiście skłaniamy się do teorii, że jest to naśladowanie wzoru zwiniętej zasłony, którą umieszczano nad wejściem do domów, w celu ochrony przed słońcem, 
– trzon kolumny jest przyozdobiony 24 kanelurami, które nie są już ostro zakończone, a pomiędzy nimi jest listewka, która określana jest mianem stega,
– ważnym elementem jest brak tryglifu i metopy, która obecna jest w porządku doryckim, zamiast niej pojawia się ciągły fryz z przedstawieniami mitologicznymi lub historycznymi,
– pod dwuspadowym dachem znajduje się bogato zdobiony kimation (rzeźbiony dekoracyjny pas); wzdłuż dachu znajdowała się rynna (sima) uzupełniona przez rzygacze w postaci lwich głów (lew w starożytnej Grecji był symbolem ochronnym i nawet boskim).
Kolumna w porządku jońskim w Delfach, Grecja
Trzon kolumny, Elefsina, Grecja
Erechtejon, czyli świątynia na ateńskim Akropolu poświęcona Atenie i Posejdonowi.
Koryncki porządek architektoniczny stanowi kontynuację stylu jońskiego. Został wprowadzony do użycia w V-IV w. p.n.e. i wierząc przekazowi Witruwiusza miał być on wymyślony przez Kallimacha, który wzorował się na koszu ofiarnym ustawionym na grobie. Ów kosz miał być obrośnięty akantem, stąd właśnie ich kształt liści tej rośliny na rzeźbionych kapitelach (głowicach) kolumn. Styl ten jest wyższy i smuklejszy, a przy okazji „lżejszy” od jońskiego. W I w. p.n.e. rzymski wojskowy i polityk Lucjusz Sulla przetransportował kilka głowic ze świątyni Zeusa Olimpijskiego w Atenach do Rzymu, gdzie umieścił je na Kapitolu. Od tego momentu porządek koryncki stał się charakterystyczny zarówno dla budynków publicznych (w tym świątyń) jak i prywatnych w starożytnym Rzymie.
 
W prządku korynckim głównym wyróżnikiem jest głowica kolumny, która jest bogaciej zdobiona od poprzedniej jońskiej formy. Pozostałe elementy ze stylu jońskiego pozostały niezmienne lub uległy kosmetycznym modyfikacjom. Wciąż na kapitelu widzimy woluty, tylko tym razem są mniejsze i jest ich dwa razy więcej (łącznie 4), dodatkowo mamy dwa rzędy liści akantu, które mocno rozchodzą się na boki. Na górze bardzo często umieszczany jest element zwany palmetą, czyli motyw zdobniczy w formie rozłożonego i stylizowanego liścia palmy.
Kapitel kolumny w porządku korynckim, Elefsina, Grecja.
Łuk Konstantyna Wielkiego, Rzym.
Fragment ściany z ośmiobocznej komnaty pogrzebowej z kolumnami w porządku korynckim, Efez, obecnie Muzem Efezu w Wiedniu.
Tego widoku chyba nie trzeba przedstawiać - Forum Romanum, Rzym.

Części starożytnej świątyni

 
Podobnie jak współczesne kościoły, w czasach starożytnych świątynie również posiadały części, które pełniły odpowiednie funkcje. Obecnie wyróżniamy przedsionek, nawy, absydę, zakrystię i inne dobrze znane przestrzenie z praktyki lub lekcji religii. Niegdyś w skład świątyni wchodził pronaos, naos lub cella, adyton i opisdodomos.
 
Wejście do świątyni prowadziło przez pronaos, czyli przedsionek usytuowany pomiędzy ścianami świątyni zakończonymi tzw. antami (zobacz poniżej). Z pronaosu przechodziło się do najważniejszej części antycznej świątyni czyli do naosu lub celli, czyli do miejsca gdzie znajdował się posąg bóstwa. Naos było wydzieloną, zamkniętą częścią sanktuarium.  Za cellą znajdowało się małe pomieszczenie określane jako adyton, było to miejsce święte, wydzielone i niedostępne dla wszystkich – mieli tam dostęp kapłani i specjalnie wybrane osoby. Znajdował się tam posąg bóstwa, ale też czasami było to miejsce spotkań z wyrocznią. Ostatnią częścią świątyni był tzw. opistodomos, znajdował się on na tyłach adytonu i wejście do niego było po przeciwnej stronie co pronaos. Opistodomos pełnił najczęściej funkcję skarbca.
Dekorowany gzyms z przedstawieniem rzygaczy w formie lwich głów, Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach.
Rzygacz w formie lwiej głowy, Stara świątynia Ateny, Muzuem Akropolu w Atenach.

Typy antycznych świątyń

 
Świątynia świątyni nie równa. Obecnie miejsca kultu mają jedną formę, prostokątna bryła budynku wznoszona w różnych stylach architektonicznych – od romanizmu aż po barok i eklektyzm. Ciekawymi wyjątkami są m.in. kościoły w Etiopii gdzie niektóre są zbudowane na planie prostokąta, a niektóre na planie koła. Podobnie było w świecie antycznym, możemy wyróżnić kilka typów świątyń, o których poniżej. 
 
Templum in antis to jedna z najprostszych i jednocześnie najstarszych typów świątyń antycznych. Jest typem distylosu, czyli świątyni z dwoma kolumnami przed wejściem. Jak nazwa wskazuje jest to świątynia z antami. Anty to wysunięte boczne ściany naosu przed ścianę frontową. W przypadku templum in antis pomiędzy antami znajdują się dwie kolumny. 
Skarbiec Ateńczyków, Delfy, Grecja.
Prostylos to świątynia, która ma (najczęściej) 4 kolumny przed frontową ścianą naosu, czyli przed wejściem do przedsionka (pronaos). 
Świątynia Augusta w Puli ; źródło: http://2.bp.blogspot.com/-CLUmikYsgeU/Ugv78u3pMUI/AAAAAAAAJyQ/qo24oJb46bc/s1600/DSC05471.jpg
Amfiprostylos to świątynia mająca kolumnadę z dwóch stron – przed i za naosem. Co ciekawe, amfi jest to słowo wywodzące się z języka greckiego, które można tłumaczyć jako podwójny/z dwóch stron (stąd amfiteatr, czyli podwójny teatr; teatry zawsze miały formę półkolistą, a przy połączeniu tworzyły owal).
Świątynie Ateny Nike na ateńskim Akropolu; źródło: Autorstwa Jebulon - Praca własna, CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=50802579
Peripteros jest to świątynia, która ma pojedynczą kolumnadę biegnącą wokół naosu. No i znowu ciekawostka, w antycznym Rzymie często budowano tak, aby coś (świątynie, posąg) oglądać tylko od frontu i z boków, dlatego w sercu imperium szybko powstał nowy typ peripterosu – peripteros sine postico czyli bez kolumnady z tyłu świątyni.
Świątynia Mitry w Garni, Armenia.
Partenon na Akropolu, Ateny.
Dipteros to świątynia, którą otacza podwójna kolumnada. Wznoszenie takich świątyń było popularne w połączeniu z porządkiem jońskim.
Świątynia Zeusa Olimpijskiego w Atenach.
Tholos to bardzo charakterystyczny typ świątyni bazujący na okrągłej formie. Naos był okrągły w planie i otaczała go kolumnada.
Świątynia Ateny Pronaja, Delfy, Grecja.
Świątynia Herkulesa Victora (Zwycięzcy), Forum Boarium, Rzym.

Mamy nadzieję, że tekst ten pozwoli przybliżyć Wam to, jak niegdyś wyglądały świątynie antyczne. Poniekąd jest to pierwszy krok w celu rekonstrukcji tego jak kiedyś wyglądał kult bogów. Jeżeli do tej pory na trasie Waszego zwiedzania mijaliście starożytne świątynie i do końca nie wiedzieliście na co patrzycie, to teraz dzięki planom i przykładom będzie Wam łatwiej zrozumieć, jak to wyglądało i jaką miało funkcje w przeszłości.

 

Będąc „w terenie” (jak to mówią archeolodzy) pobawcie się w próbę rekonstrukcji – rozruszajcie wyobraźnie, spróbujcie dostrzec szczegóły, których nikt inny nie zauważył. Jak się uda, gwarantuję mega satysfakcję.

Zakynthos w pigułce – 7 pomysł na zwiedzanie

Zakynthos ma przepiękną linię brzegową, dlatego warto zwiedzać wyspę nie tylko na lądzie, ale również od strony morza. Tym bardziej, że wyspa nie ma wielu historycznych zabytków, ponieważ zostały one zniszczone podczas licznych trzęsień ziemi. Zatem co warto zobaczyć na miejscu?

Czytaj więcej »

Jak czytać plan fortu rzymskiego?

Podróżując po krajach basenu Morza Śródziemnego, Europy i Bliskiego Wschodu wielokrotnie trafimy na pozostałości fortów rzymskich. Jak odnaleźć się wśród murów które niegdyś służyły do codziennych czynności wojska rzymskiego? Jak wyglądały obozy i kto tam mieszkał? Jak wyglądała struktura armii rzymskiej?

Czytaj więcej »

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.